Społeczeństwo i gospodarka Rzeczpospolitej w XVI w.

Liczba ludności Rzeczpospolitej sięgnęła pod koniec epoki Jagiellonów 7,5 miliona mieszkańców. Obok siebie mieszkali Polacy, Litwini, Rusini, Żydzi, Ormianie, Tatarzy, Karaimi, przedstawiciele wielu państw europejskich (Niemcy, Włosi, Holendrzy), którzy mieli własne religie i własne obyczaje. Ówczesna Rzeczpospolita była państwem wielu narodów, kultur i wyznań, nigdy nie stając się krajem, gdzie wielowyznaniowość i wieloetniczność prowadziłaby do otwartych wojen i krwawych konfliktów. Dzięki temu zyskała miano państwa bez stosów, a tolerancja religijna była stałym elementem porządku społecznego. Wielokulturowe społeczeństwo podzielone było na stany, które różniły się między sobą prawami i podlegały odrębnemu sądownictwu: szlachtę (ok. 8-10%), duchownych (0,2%), mieszczan (ok. 25%) i chłopów (ok. 65-70%), ponadto poza strukturą pozostawali tzw. ludzie wolni. O przynależności do stanu decydowało urodzenie (za wyjątkiem stanu duchownego), lecz możliwe było przechodzenie ze stanu niższego do stanu wyższego. Złota epoka Jagiellonów to okres rozwoju gospodarki i handlu, czas ekspansji miast, rozkwit rzemiosła. Wiedzę o tym czerpiemy obecnie przede wszystkim ze źródeł pisanych. W sekcji tej prezentowane są oryginalne rękopiśmienne i drukowane dokumenty do historii społecznej i gospodarczej złotej epoki Jagiellonów ilustrujące wybrane zagadnienia z tego zakresu.

Wybierz kategorię

aby zobaczyć wystawę

Videopodcast prof. Marcina Wodzińskiego

Aliquam sed bibendum nulla. Duis tristique porttitor mi porttitor gravida. Phasellus et elit dui. Integer eu magna elit. Aenean in aliquet magna, quis sodales odio. Aliquam vel nisi aliquet, laoreet felis id, placerat metus. Nulla viverra velit sit amet dui laoreet, non fringilla dolor accumsan.

Za panowania Zygmunta I Starego ustalony został system monetarny, który z większymi lub mniejszymi zmianami przetrwał do końca istnienia I Rzeczypospolitej. W 1526 r. obradujący w Piotrkowie sejm uchwalił nową ordynację, ustalająca tzw. stopę menniczą, czyli bardzo ścisłe określenie liczby konkretnych monet wybijanych z ustalonej ilości kruszcu. Za podstawę wagową i obrachunkową przyjęto grzywnę krakowską, czyli bryłę kruszcu (srebra) o wadze 197 g. Z bryły takiej wybijano 48 groszy lub też 8 szóstaków (monet sześciogroszowych) bądź 16 trojaków (monet trzygroszowych). Obok groszy funkcjonował także system denarowy, a więc z grzywny krakowskiej można było wybić 864 denary lub 288 ternarów (monet trzydenarowych) albo 144 szelągi (monety warte 6 denarów albo 2 ternary). Jak widać, w przeciwieństwie do dzisiejszego systemu dziesiętnego, jagielloński system monetarny oparty był na wielokrotności liczby trzy.

W 1526 r. rozpoczęto w Krakowie emitowanie pierwszej krajowej monety grubszej w postaci polskich groszy – pierwszych od czasów Kazimierza Wielkiego. Nowy typ monety na awersie przedstawiał renesansową koronę, poniżej której znajdował się napis w 3 wersach: „SIGISMVND // PRIM.REX // POLONIE”, (Zygmunt I król Polski) oraz herb podskarbiego koronnego. Na rewersie mieszczone były: Orzeł otoczony legendą: „MONETA REGNI POLONIE” (Moneta królestwa polskiego) i data. Drobne denary noszą tylko litery „S – P” (Sigismundus Primus). W roku 1528 wprowadzono kolejno nowe nominały: trojaki (3 grosze) oraz szóstaki (6 groszy). Trojaki na awersie przedstawiają realistyczny portret króla w koronie w profilu prawym i napis: „SIGISMVNDVS PRIM[vs] REX POLONIE”, a na rewersie Orła otoczonego legendą: „MONETA REGNI POLONIE 1528”.

Zygmunt II August nakazał podnieść wagę grzywny krakowskiej do 201,8 g, co zostało potwierdzone w ordynacji menniczej z 1580 r.

W czasach zygmuntowskich na ziemiach polskich pojawiła się też nowa jednostka obrachunkowa, a mianowicie złoty równy 30 srebrnym groszom. W owym czasie nie była to odrębna moneta, ale teoretyczny przelicznik.

Do obiegu natomiast wprowadzone zostały monety odpowiadające zachodnioeuropejskim talarom, których waga wynosiła ok. 27 g, a wartość równała się właśnie 30 groszom. Pierwsze polskie talary medalowe nakazał wybić w mennicy toruńskiej Zygmunt Stary w 1533 r. Dzieło to kontynuował jego następca Zygmunt August, który w 1564 r. rozpoczął wybijanie w mennicy w Wilnie tzw. półkopków litewskich (nazwa wywodzi się z litewskiego systemu obrachunkowego – kopa groszy litewskich dzieliła się na 2 półkopki po 30 groszy lub 4 ćwierćkopki po 15 groszy). Półkopek wybijany był ze srebra o wadze ok. 27,8 g. Na awersie widnieje koronowany monogram króla „SA” (Sigismundus Augustus) oraz data „15 – 64”, zaś poniżej wartość „XXX”. Na rewersie umieszczono pod mitrą wielkoksiążęcą sześciopolowy herb złożony z polskiego Orła, litewskiej Pogoni, kijowskiego Archanioła Michała, żmudzkiego Niedźwiedzia oraz wołyńskiego Krzyża, w polu sercowym znajduje się Wąż (czy też Smok) Sforzów, herb matki króla – Bony.

Obok monet srebrnych po raz pierwszy na ziemiach polskich w obiegu znalazły się również własne monety złote, czyli dukaty, wybijane w mennicy krakowskiej od 1528 r., a od 1540 r. w mennicy gdańskiej. Bicie złotych monet było dla ostatnich Jagiellonów przedsięwzięciem o charakterze prestiżowym (Rzeczpospolita nie posiadała własnych kopalń złota), mającym podkreślić znaczenie królestwa. Wartość dukata w przeliczeniu na grosze systematycznie rosła, w 1528 r. płacono za niego już 45 groszy. Wybijano monety o nominale jednego oraz dwóch dukatów, czyli tzw. dukaty podwójne lub dwudukaty. Pierwsze dukaty Zygmunta Starego przedstawiały na awersie realistyczny portret króla w koronie, z półdługimi, równo uciętymi włosami otoczony napisami: „SIGIS.I.REX POL” i datą poniżej. Na rewersie umieszczona była pięciopolową tarcza herbowa zawierająca godła: polskiego Orła, litewską Pogoń, ruskiego Lwa i pruskiego Orła z mieczem, a w centrum tarczkę z herbem austriackim królowej matki – Elżbiety Rakuszanki, po bokach zaś litery: „C – N” (Cracov – Nicolaus), czyli symbol mennicy krakowskiej i podskarbiego koronnego Mikołaja Szydłowieckiego, całość otoczona jest napisem: „IVSTVS VT PALMA FLOREBIT” (Sprawiedliwy jako palma zakwitnie).